Shkruan: Besim MUHADRI

Historia shqiptare e shekullit XX, veçanërisht ajo e krahinave kufitare si Hasi, është e mbushur me figura që kanë luajtur rol të rëndësishëm në mbrojtjen e identitetit kombëtar, por që kanë mbetur në margjinat e historiografisë zyrtare. Një ndër këto figura është Hajrullah Sahit Muhadri, i njohur në opinion si Hajrullah Sahiti, intelektual i formuar në shkollat elitare të kohës, veprimtar arsimor dhe shoqëror, si dhe kundërshtar i vendosur i politikave represive të dy regjimeve totalitare që sunduan hapësirat shqiptare pas Luftës së Dytë Botërore.

Ky studim synon të paraqesë jetën dhe veprimtarinë e Hajrullah Sahit Muhadrit në kontekstin historik të Hasit, Kosovës dhe Shqipërisë, duke u mbështetur në burime gojore, dëshmi familjare dhe indicie arkivore, si dhe duke analizuar rolin e tij në mbrojtjen e kohezionit shoqëror dhe të së vërtetës historike.

1. Origjina familjare dhe tradita shoqërore e Hasit

Hajrullah Sahit Muhadri lindi në Vlahën të Hasit, në dhjetëvjetshin e parë të shekullit XX, në një familje të njohur për tradita atdhetarie, burrërie dhe urtësie. Hasi, si krahinë me rëndësi strategjike dhe historikisht e ekspozuar ndaj ndërhyrjeve të jashtme, kishte zhvilluar një strukturë të fortë vetorganizimi shoqëror, ku institucionet tradicionale – si kuvendet e burrave dhe pleqnarisë – luanin rol kyç në ruajtjen e rendit dhe identitetit kolektiv.
Familja Muhadri ishte pjesë e kësaj elite morale dhe shoqërore. Vëllai i tij, Avdi Sahit Muhadri, ishte një figurë autoritative e pleqnisë hasjane, i njohur për dijen dhe aftësinë për ndarje drejtësie. Pjesëmarrja e tij në kuvendet krahinore dhe përfaqësimi i Hasit në delegacionin që u takua me Mbretin Zog në vitet ’30 të shekullit XX dëshmojnë për peshën e kësaj dere në jetën publike.

Ky mjedis familjar ndikoi drejtpërdrejt në formimin e Hajrullah Sahitit, duke i dhënë atij një ndjenjë të theksuar përgjegjësie ndaj komunitetit dhe çështjes kombëtare.

2. Formimi arsimor dhe profili intelektual

Ndryshe nga vëllai i tij, Hajrullah Sahiti u formua kryesisht në sistemin modern arsimor. Ai ndoqi studimet në shkollën teknike amerikane “Harry Fultz” në Tiranë, një nga institucionet më elitare të Shqipërisë së periudhës ndërmjet dy luftërave botërore. Kjo shkollë synonte krijimin e një brezi të ri profesionistësh me formim perëndimor, mendim kritik dhe ndjenjë përgjegjësie qytetare.

Formimi në këtë institucion i dha Hajrullah Sahitit jo vetëm njohuri teknike, por edhe një botëkuptim të hapur, racional dhe të orientuar drejt shërbimit publik. Pikërisht ky kombinim i dijes moderne me traditën atdhetare familjare e shndërroi atë në një figurë me profil të veçantë në mjedisin hasjan dhe kosovar.

3. Qëndrimi politik dhe pamundësia e kthimit në Shqipëri

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore dhe vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, Hajrullah Sahit Muhadri u pozicionua hapur kundër ideologjisë komuniste. Si pasojë, atij iu ndalua kthimi në atdhe, duke e përjashtuar de facto nga jeta politike dhe shoqërore shqiptare.
Ekzistojnë indicie të forta, të mbështetura në dëshmi familjare, se regjimi komunist shqiptar e konsideronte Hajrullah Sahitin si “element të dyshimtë”, për shkak të formimit të tij perëndimor, qëndrimeve antikomuniste dhe lidhjeve të tij me Kosovën. Kjo krijon bazë për supozimin se ndaj tij mund të ketë ekzistuar dhe ekziston një dosje informative në organet e Sigurimit të Shtetit.

4. Veprimtaria në Kosovë dhe kontributi arsimor (1940–1960)

I detyruar të mbetej jashtë Shqipërisë, Hajrullah Sahiti veproi kryesisht në Kosovë gjatë viteve 1940–1960. Në këtë periudhë ai dha një kontribut të rëndësishëm në fushën e arsimit dhe ndërgjegjësimit kombëtar, duke ndihmuar në shkollimin e të rinjve hasjanë dhe duke i nxitur ata drejt ruajtjes së identitetit kulturor shqiptar.
Veprimtaria e tij nuk ishte e bujshme, por e vazhdueshme dhe e qëndrueshme, duke u shndërruar në një formë rezistence civile ndaj politikave asimiluese të pushtetit jugosllav.

5. Masakrat e vitit 1941 dhe instrumentalizimi i përçarjes fetare

Një nga episodet më tragjike të historisë së Hasit të Kosovës janë masakrat e prillit 1941, të kryera nga forcat serbe mbi popullatën shqiptare të besimit katolik në fshatrat e Hasit, Kusar, Dol, Bishtazhin, Smaç, Fshej etj. Këto krime u shoqëruan me tentativa të qëllimshme për të nxitur përçarje ndërfetare ndërmjet shqiptarëve.

Futja e trupave të të masakruarve në xhaminë e Rogovës së Hasit përbën një akt të paramenduar propagandistik, synimi i të cilit ishte zhvendosja e fajësisë dhe krijimi i dyshimit se krimet ishin kryer nga shqiptarët myslimanë. Ky akt përfaqëson një nga shembujt më të qartë të manipulimit të dimensionit fetar për qëllime politike.

6. Kundërshtimi i kthimit të kolonëve dhe strategjia dokumentare

Pas luftës, pushteti jugosllav synoi rikthimin e kolonëve serbë dhe malazezë në Hasin e Kosovës. Hajrullah Sahit Muhadri u shndërrua në figurën qendrore të kundërshtimit të këtij procesi. Ai ndërtoi një strategji të menduar mirë, e cila përfshinte dokumentimin e krimeve të vitit 1941 dhe mobilizimin e familjarëve të viktimave.
Referati i përgatitur prej tij, i shkruar nga Rexhë Ahmet Shatri dhe i lexuar publikisht në vitin 1946 nga Hajdar Selim Morina nga Kushnini, si dhe paraqitja e rrobave të përgjakura të viktimave para autoriteteve sllavokomuniste, patën ndikim të drejtpërdrejtë në vendimmarrje. Kthimi i kolonëve u shty për një afat të pacaktuar dhe, në praktikë, nuk u realizua kurrë.
Ky rast përbën një shembull të rrallë të rezistencës jo të dhunshme, ku dokumenti, dëshmia dhe mençuria u shndërruan në mjete efektive politike.

7. Përndjekja politike dhe dëbimi nga Jugosllavia

Suksesi i këtij aksioni e bëri Hajrullah Sahitin të padëshirueshëm për pushtetin serbo-sllav. Ndaj tij u intensifikuan survejimi, presionet dhe ndjekjet politike. Në fund të viteve ’50 të shekullit XX, ai u dëbua nga Jugosllavia, një akt që përfaqësonte formën më të rëndë të ndëshkimit politik.
Ky dëbim konfirmon supozimin se ndaj tij kishte një dosje operative në organet e sigurisë jugosllave, ku ai kategorizohej si element nacionalist me ndikim shoqëror.

8. Mërgimi në Belgjikë dhe fundi i jetës

Pas dëbimit, Hajrullah Sahit Muhadri u vendos në Belgjikë, ku jetoi deri në vdekjen e tij në vitin 1967 (?). Edhe në mërgim, ai mbeti i lidhur shpirtërisht me vendlindjen dhe çështjen kombëtare, duke ruajtur kontaktet me bashkatdhetarët dhe familjen.
Vdekja e tij në mërgim simbolizon fatin e shumë intelektualëve shqiptarë të shekullit XX, të cilët u detyruan të jetonin dhe të vdisnin larg atdheut për shkak të bindjeve të tyre.

Përfundime

Figura e Hajrullah Sahit Muhadrit përfaqëson modelin e intelektualit të heshtur, por të guximshëm, i cili veproi në kushte represioni, duke mbrojtur interesin kolektiv dhe të vërtetën historike. Studimi i jetës dhe veprimtarisë së tij përbën një kontribut të rëndësishëm për historiografinë shqiptare, veçanërisht në kontekstin e Hasit dhe Kosovës.
Dokumentimi i plotë arkivor i kësaj figure mbetet një detyrë e hapur për studiuesit, ndërsa ky shkrim synon të shërbejë si bazë e qëndrueshme për hulumtime të mëtejshme dhe për rivendosjen e Hajrullah Sahit Muhadrit në vendin që i takon në kujtesën historike shqiptare.